Punk Fashion 1990s: 90s Punk Style od Riot Grrrl do Skate-Punku

Seattle, jesień 1991. Teledysk z zamalowaną sprayem salą gimnastyczną, znudzonymi cheerleaderkami w czarnych sukienkach i blond wokalistą w przetartym kardiganie leci na MTV w ciągłej rotacji. Trzy miesiące później odpowiadający mu album stoi na pierwszym miejscu listy przebojów, a nitowany mundur lat 80. z dnia na dzień wygląda staro. To, co zaczęło się w 1977 roku w londyńskich klubach w piwnicach, dostaje drugie życie: głośniejsze, szersze, bardziej wściekłe i po raz pierwszy dostępne w centrum handlowym.

Punk Fashion 1990s to dekada, w której punk zmienił sylwetkę: od wąskiej rurki lat 70. w stronę baggy jeans, band shirtów, flaneli i skate'owego hardware'u. Cztery nurty kształtują 90s Punk Style: Riot Grrrl, Skate- i Pop-Punk, Street Punk oraz crossover z Grunge. Podstawy ruchu znajdziesz w dużym Punk Fashion Guide. Tutaj chodzi o dekadę, w której punk dotarł do mainstreamu i mimo to pozostał niewygodny.

Lata 70. wymyśliły punka, lata 80. zrobiły z niego mundur: skórzana kurtka, wąskie podarte jeansy, irokez, gotowe. Lata 90. rozbijają dokładnie ten mundur. W tej dekadzie punka nosi nie jedna scena, ale cztery, i każda ubiera się inaczej. W Olympii zespoły Riot Grrrl naszywają hasła na sukienki babydoll. W Kalifornii skaterzy wymieniają rurki na kroje baggy, bo w wąskich spodniach źle się ollie'uje. W Seattle crossover z Grunge miesza punkową postawę z flanelą z second handu. A na ulicach od Berlina do Bostonu Street Punk utrzymuje w życiu klasyczną nitowaną linię, tylko surowszą i bardziej znoszoną niż kiedykolwiek wcześniej.

Drugi przełom ma charakter komercyjny. W 1991 punk okrężną drogą przez Grunge dociera na listy przebojów, w 1994 dochodzą kalifornijskie albumy Pop-Punk, które sprzedają się w milionach. Po raz pierwszy look wisi nie tylko w sklepie scenowym, ale w każdej galerii handlowej. To tworzy napięcie, które do dziś czyni 90s Punk Style interesującym: każdy nurt musiał zdecydować, ile mainstreamu zniesie, a ta decyzja była zawsze także kwestią ubrania.

Kto chce zrozumieć ten look, nie potrzebuje więc listy części, ale mapy. Liczby z tyłu pokazują, jak szybko ta dekada się przewróciła.

Cztery nurty dzielą postawę, ale prawie żadnej części garderoby. Kto je pomyli, łączy rzeczy, których historycznie nigdy nie noszono razem, i właśnie po tym poznaje się odtworzone looki. Wersja skrócona: Riot Grrrl pracuje na kontraście słodkiego i twardego. Skate- i Pop-Punk pracują na objętości i funkcji. Street Punk pracuje na patynie i hardware. Crossover z Grunge pracuje na niedbałości. Każda z tych logik działa samodzielnie jako kompletny system outfitów i każda ma własne buty, własne spodnie i własny stosunek do koloru.

Pierwszy nurt zasługuje na dokładniejsze spojrzenie, bo najczęściej bywa źle rozumiany. Riot Grrrl nie była estetyką, która przypadkiem stała się polityczna, ale polityką, która zbudowała sobie estetykę, i to precyzyjnie wyliczoną.

Zespoły jak Bikini Kill i Bratmobile nosiły dziewczęce sukienki, spinki i brokat w połączeniu z glanami i tekstami, których nikt nie spodziewał się w dziewczęcej sukience. Look działał jak pułapka: kto nie doceniał tej, która go nosiła, dostawał przekaz podwójnie. Dla garderoby oznacza to zasadę kontrastu. Jedna miękka część, jedna twarda, nigdy obie z tego samego świata. Babydoll na band shircie z długim rękawem, spódnica w tartan do porysowanych boots, rajstopy z oczkami jako świadoma decyzja, a nie wypadek. Kto nosi wpływ Riot Grrrl dziś, nie potrzebuje sukienek: graficzna warstwa pod krótkim shirtem, do tego twardy but, i logika stoi.

Band shirt jest centrum każdej punkowej garderoby lat 90., ale ta dekada nosi go inaczej niż lata 80. Nie przy ciele i wpuszczony w jeansy, ale co najmniej o numer za duży, na spodniach, często na longsleeve. Ta podwójna warstwa z shirtu z krótkim rękawem na shircie z długim rękawem jest być może najwyraźniejszym wizualnym znacznikiem dekady, od skate'owych wideo po zdjęcia z koncertów. Do tego dochodzi flanela, noszona rozpięta i pomięta, jako trzecia warstwa albo zawiązana na biodrach. Mesh i siatka wędrują z klubowego kąta do codzienności, najczęściej jako warstwa pod pociętymi shirtami. Logika kolorów pozostaje wąska: czarny, biały, sprany szary, do tego tartanowa czerwień jako akcent. Grafiki są surowe, mocno kontrastowe i nawet nowe wyglądają na znoszone.

Obie części podążają za logiką lat 90.: surowa grafika, dużo objętości, patyna z fabryki. Longsleeve pod spód, i podwójna warstwa stoi.

Grunge to punkt, w którym punk w latach 90. stał się najbardziej widoczny i jednocześnie najdalej odszedł od starego munduru. Grunge'owy outfit z lat 90. składa się z rzeczy, które pojedynczo są całkowicie niepozorne: sprane jeansy z prawdziwymi dziurami, wyciągnięty band shirt, flanelowa koszula, kardigan, który wygląda, jakby odłożył go dziadek. Punkowe DNA nie siedzi w rzeczach, ale w zasadzie za nimi: nie pokazywać żadnego wysiłku, odmówić perfekcji, przedkładać second hand nad nowy zakup. Kurt Cobain nosił na scenie sukienki i piżamowe spodnie, nie jako modę-statement, ale jako odmowę rockstarowego munduru. Właśnie ta niedbałość odróżnia Grunge Punk 90s od Street Punku tych samych lat: tam gdzie jeden buduje swoją kurtkę latami, drugi zakłada to, co leży na wierzchu stosu, i traktuje to równie poważnie.

Wideo pokazuje, dlaczego ten look działa do dziś: rzeczy są wygodne, sylwetka jest rozluźniona i nic w tym nie wygląda na wysiłek. Kto chce wejść głębiej w połączenie Grunge i festiwalowej garderoby, znajdzie ciąg dalszy w odpowiednim artykule.

Równolegle do fali Grunge na Zachodnim Wybrzeżu powstaje nurt, który wizualnie realizuje kompletnie przeciwny program: więcej koloru, więcej objętości, więcej tempa. Zdominuje punkowy look późnych lat 90. i dlatego potrzebuje własnej sceny.

Skate-Punk i Pop-Punk to nurty, które w 1994 roku z wielkimi kalifornijskimi albumami wychodzą do szerokiej publiczności. Look wynika bezpośrednio z funkcji: baggy jeans i szerokie szorty, bo wąskie spodnie przeszkadzają na deskorolce. Buty skate'owe z grubą podeszwą, bo przeżywają upadki. Hoodies i graphic tees w oversize, bo dają swobodę ruchu i dobrze wyglądają na rampie. Do tego dochodzi wallet chain, być może najczęściej kopiowane akcesorium dekady, zrodzone z praktycznego problemu, że portfele wypadają z kieszeni przy jeżdżeniu. Pop-Punk przejmuje tę bazę i podkręca kolory: szorty w kratę, farbowane włosy, workpants Dickies. To najbardziej przystępny punkowy look lat 90. i jednocześnie ten, o który sama scena spierała się najmocniej, bo sprzedawał się najlepiej.

Żadna kategoria produktu nie pokazuje przełomu dekady wyraźniej niż spodnie. Lata 70. i 80. nosiły rurki, chętnie podarte, chętnie z pasami. Lata 90. podkręcają objętość: baggy jeans z prostą, szeroką nogawką, workpants z niskim krokiem, obcięte jeansowe szorty, które spadają daleko za kolano. Dziury zostają, ale wędrują z wąskiego kolana na szeroką powierzchnię, gdzie rozchylają się przy chodzeniu. Tartan przetrwa jako most do starej szkoły: jako spodnie u Street Punków, jako spódnica u Riot Grrrl, jako flanela na biodrach u wszystkich pozostałych. Kto szuka dziś punkowych spodni w stylu lat 90., zwraca uwagę na trzy rzeczy: prosta do szerokiej nogawka, widoczna patyna w formie sprania albo detali destroyed, oraz hardware w postaci nitów czy ozdobnych zamków, który oddziela tę część od zwykłego baggy streetwearu.

Jeansy wide leg noszą skate'ową objętość, nitowane jorts przekładają tradycję nitów na krój lat 90. Jedno i drugie działa z każdym z czterech looków nurtów.

Kiedy Grunge i Pop-Punk docierają na listy przebojów, Street Punk trzyma klasyczną linię, i to z zasady. Scena wokół zespołów jak Rancid czy The Casualties nosi w latach 90. to, co działało w 1982, tylko konsekwentniej: skórzane kurtki budowane latami nitami, patchami i hasłami. Wąskie, zniszczone jeansy jako świadoma odmowa trendu baggy. Ciężkie boots, szelki, patche zespołów na każdej wolnej powierzchni. Irokez staje się w tej dekadzie wyższy, bardziej kolorowy i bardziej pracochłonny niż kiedykolwiek, jako widoczne wyznanie w czasach, gdy punk nagle wisi też w galerii handlowej. Street Punk to nurt z najjaśniejszymi regułami i właśnie dlatego najtrudniejszy do skopiowania: kurtkę można kupić, dziesięciu lat patyny na niej nie.

• Kurtka jako archiwum: nity, patche i hasła dochodzą latami. Kupienie gotowej kurtki uchodzi za zdradę własnej historii.
• Rurki jako statement: wąskie, zniszczone jeansy widocznie odcinają scenę od baggy mainstreamu dekady.
• Boots z funkcją: ciężkie buty robocze, sznurowane do góry, zbudowane do pogo i bruku.
• Hardware zamiast biżuterii: łańcuchy, agrafki i nitowane pasy to narzędzia, nie dekoracja.
• Włosy jako flaga: irokez albo ogolona głowa, w latach 90. bardziej kolorowe i wyższe niż w jakiejkolwiek dekadzie przedtem.

Twarda linia do dziś dostarcza obraz, który większość ludzi ma przed oczami, gdy słyszy punk. W latach 90. była przy tym liczbowo najmniejszym z czterech nurtów, tylko najgłośniejszym w przestrzeni miasta.

Lata 90. przesuwają punkowe akcesorium z agrafki na łańcuch. Wallet chain wisi przy co drugich spodniach dekady, przez wszystkie nurty. Do tego dochodzą naszyjniki z łańcuszków kulkowych albo z industrialnymi zawieszkami, nitowane pasy, które błyskają pod przewymiarowanym shirtem, i breloki dyndające z kieszeni spodni. Patche i pins pozostają walutą sceny: logotypy zespołów, polityczne hasła, własnoręcznie robione naszywki. Nowe jest obchodzenie się z nimi. Tam gdzie lata 80. wystawiały akcesorium na pokaz, generacja lat 90. nosi je bardziej mimochodem, w połowie ukryte pod warstwami, jako detal na drugie spojrzenie. Ta niedbałość jest powodem, dla którego akcesoria z lat 90. działają dziś tak dobrze w codziennych outfitach: nigdy nie były pomyślane jako przebranie, ale jako przedmioty użytkowe z postawą.

Keychain przy spodniach, łańcuch na szyi: dwie części, które dają każdemu bazowemu outfitowi hardware lat 90., bez potrzeby choćby jednego dodatkowego statementu. Kto chce budować dalej, znajdzie tu posortowane odpowiednie kategorie.

Uczciwa odpowiedź: możliwie najmniej, a jeśli już, to z powodów funkcjonalnych. Dr. Martens był wielką stałą, przez wszystkie nurty, bo boots trzymają dekady i z każdym zadrapaniem wyglądają lepiej. Converse i Vans dzieliły między siebie kwestię sneakersów: Chucks przy Grunge i Riot Grrrl, Vans i inne skate'owe marki przy wszystkim, co stało na deskorolce. Dickies i Ben Davis dostarczały workpants, pomyślane właściwie dla rzemieślników i właśnie dlatego działające: tanie, wytrzymałe, szeroko krojone. Do tego dochodziły Levi's z second handu, najczęściej starsze niż ci, którzy je nosili.

Reszta garderoby była w latach 90. świadomie bez marek: band shirty z koncertu, flanela z pchlego targu, kurtki od poprzedniego właściciela. Vivienne Westwood, która współubierała punka lat 70., była w latach 90. jednocześnie tematem wybiegu i referencją sceny, ale prawie nikt ze sceny jej faktycznie nie nosił. Markowa logika dekady brzmiała: kupić funkcję, znaczenie dopisać sobie samemu. Kto to przyswoi, rozumie też, dlaczego nieskazitelnie nowa rzecz w punkowym kontekście lat 90. zawsze jest o krok z tyłu.

Pozostaje pytanie, jak zastosować tę logikę marek i części dziś, nie wyglądając jak chodzący plakat dekady. Na to jest prosta zasada.

Zasada: jeden statement dekady na outfit, reszta pozostaje ponadczasowa. Kto nosi jednocześnie baggy jeans z podwójną warstwą, wallet chain, flanelę i farbowane włosy, buduje kostium. Kto podejmuje jedną z tych decyzji i resztę garderoby trzyma nowocześnie, nosi look. Konkretnie: szerokie jeansy z detalami destroyed działają do prostego czarnego shirtu i czystych sneakersów. Band shirt w podwójnej warstwie działa do normalnych czarnych spodni. Łańcuch przy spodniach działa do kompletnie zredukowanego all-black outfitu. Nowoczesny ciemny streetwear i punkowy zestaw lat 90. dzielą ten sam kolor bazowy, dlatego te światy mieszają się niemal bez strat. Ważny jest tylko kierunek: rzecz z lat 90. jest gościem w outficie, nie gospodarzem. Wtedy look czyta się jako cytat, a nie jako rekonstrukcję.

Kto raz zrozumiał tę zasadę, może stosować ją wstecz przez dekady. Wersja lat 70. tego samego ćwiczenia stoi w artykule obok, razem z pytaniem, dlaczego agrafki kiedykolwiek stały się modą.

Skórzana kurtka pozostaje w latach 90. spadkiem sceny, ale dostaje konkurencję. Kurtka jeansowa przejmuje pałeczkę, często cropped albo przewymiarowana, chętnie w spraniu acid, które wygląda jak dziesięć lat festiwalowych. Bluzy sportowe z lampasami wędrują ze sklepu sportowego na scenę, zapowiedź wszystkiego, co później nazwie się streetwearem. Prawdziwy trik lat 90. leży jednak w layeringu: kurtka na hoodie na shircie w podwójnej warstwie, wszystko o numer za duże, tak że każda warstwa wygląda pod następną. Ta zasada warstw tworzy masywną sylwetkę, która oddziela 90s Punk Style od wąskiej linii lat 70., i jest jednocześnie najbardziej praktyczną częścią looku: każda warstwa działa też osobno.

Większość nieudanych looków lat 90. nie rozbija się o rzeczy, ale o mieszankę. Kto zna nurty, rozpoznaje błędy natychmiast. Oto pięć najczęstszych, posortowanych według wysokości szkody.

Kto nie jest pewien, w którym kierunku skłania się własna garderoba, zaczyna od różnicy między miękką a twardą linią Grunge. To porównanie wyjaśnia kwestię zasadniczą szybciej niż jakakolwiek lista części.

Pytania zadawane najczęściej o dekadę lat 90., odpowiedziane zwięźle. Przy pytaniach zasadniczych o cały ruch lepszym adresem pozostaje duży przewodnik.

Tym samym dekada jest zmierzona: cztery nurty, nowa sylwetka i markowa logika, która działa do dziś. To, co z tego zostaje, da się streścić w trzech zdaniach.