1950s Gothic Fashion: skąd naprawdę pochodzi ten look

Czarno-białe zdjęcie z 1954 roku: kobieta w czarnej sukni z wąską talią, brwi jak dwie żyletki, cygarniczka między palcami. Nocą prowadzi filmy grozy w programie stacji z Los Angeles i śmieje się tak sucho, że aż boli. Dwadzieścia pięć lat zanim ktokolwiek przyklei słowo Goth do płyty, ten obraz jest już w telewizji. Kto dziś szuka mrocznej mody lat pięćdziesiątych, najczęściej szuka właśnie jej.

1950s Gothic Fashion to nie styl historyczny, lecz nowoczesna hybryda. Sylwetka pochodzi z lat pięćdziesiątych: talia osy, spódnica ołówkowa, halka, kreska cat-eye. Paleta barw, postawa i nazwa pochodzą z subkultury Goth od 1979 roku. Lata pięćdziesiąte dały formę, Goth dał kod. Kto połączy jedno z drugim, dostaje look, który dziś krąży pod tym hasłem wyszukiwania.

Czym Gothic jest jako całość, jakie istnieją archetypy i po czym poznać prawdziwy look, opisujemy w naszym Gothic Fashion Guide. Tu chodzi o węższe pytanie: co lata pięćdziesiąte konkretnie wniosły do tego słownika, jakie epoki leżą jeszcze pod spodem i jak nosić ten look, żeby nie wyglądał jak kostium filmowy.

Reszta tego tekstu biegnie chronologicznie wstecz, a potem znów naprzód: najpierw szczera odpowiedź na pytanie, czy Goth w latach pięćdziesiątych w ogóle istniał, potem ikony i sylwetki, następnie głębsze warstwy od osiemsetnych lat aż po średniowiecze, a na końcu praktyczne pytanie, jak to wszystko dziś ubrać.

Nie. Ani jako scena, ani jako gatunek muzyczny, ani jako samookreślenie. Kto w latach pięćdziesiątych nosił czerń, był w żałobie, w klasztorze, w klubie jazzowym albo z egzystencjalistycznym zacięciem. Słowo Goth stało się etykietą dopiero po punku, dla muzyki mroczniejszej, wolniejszej i bardziej teatralnej niż to, co było wcześniej.

Mimo to pytanie nie jest głupie. Lata pięćdziesiąte wyprodukowały obrazy, które później przejęto jeden do jednego do słownika Goth: wampirzyca w telewizji, pin-up z czarną grzywką, potwór z filmu Hammer. Wtedy te obrazy były rozrywką, nie tożsamością. Referencjami stały się dopiero dwie dekady później, gdy ktoś ich potrzebował.

Te trzy daty tłumaczą całe nieporozumienie. Między pierwszą a drugą leży dwadzieścia pięć lat, w których obraz już istniał, ale sceny do niego jeszcze nie było. Kto dziś mówi 1950s Gothic Fashion, ma na myśli pierwszą datę i nosi ubrania z wiedzą trzeciej.

W praktyce pojęcie oznacza trzy różne rzeczy, zależnie od tego, kto go używa. Po pierwsze: kroje z lat pięćdziesiątych w czerni, czyli sukienka swing, spódnica ołówkowa, halter, ale bez kwiatowego nadruku i bez pasteli. Po drugie: Gothabilly, mieszanka form Rockabilly i ikonografii grozy. Po trzecie: estetyka obrazów Vampiry i Morticii, często z dużo większą dozą dramatu, niż lata pięćdziesiąte kiedykolwiek miały.

Wszystkie trzy odczytania dzielą jedną zasadę: forma jest historyczna, kolor nie. Sukienka z lat pięćdziesiątych nie staje się gotycka przez sam czarny kolor. Gotycka staje się przez to, co do niej zestawisz — ciężkie buty zamiast kitten heels, srebro zamiast pereł, twarz, która nie uśmiecha się uprzejmie.

Warto trzymać ten podział w czystości. Inaczej wylądujesz z lookiem złożonym z samych właściwych części, który mimo to wygląda jak wieczór tematyczny. Lata pięćdziesiąte to magazyn form, nie scenariusz.

Moda lat pięćdziesiątych była po wojnie zaprogramowana na powrót: wąska talia, podkreślone biodra, dużo materiału. Linia Diora z 1947 roku nadała ton całej dekadzie i z niej powstały sylwetki, które dziś wracają w każdym mrocznym looku retro. Chodzi nie o nostalgię, lecz o konstrukcję: te kroje modelują ciało wyraźniej niż niemal wszystko, co przyszło później.

• Talia osy — rdzeń dekady. Pasek, gorset albo sukienka z wszytą linią talii.
• Sukienka swing i circle — szeroka spódnica na halce. W mrocznym looku bez wzoru, za to z fakturą w materiale.
• Sukienka ołówkowa i wiggle — wąska linia przeciwna. Do kolana, wysoki dekolt z przodu, często z rozcięciem z tyłu.
• Halter i sweetheart — formy dekoltu, które pokazują ramiona, nie odsłaniając reszty.
• Pończochy ze szwem i rękawiczki — dwa dodatki, które od razu przesuwają look z powrotem w dekadę.

Dla mężczyzn ta sama dekada wyglądała inaczej: wysokie spodnie z zakładkami, krótki blouson, kołnierz camp, wąski krawat. Ta linia jest w mrocznym looku retro niedoceniana, bo działa bez efektu kostiumu. Czarna koszula z rozpiętym kołnierzem i spodnie osadzone na talii dają więcej lat pięćdziesiątych niż jakakolwiek nadrukowana koszula bowlingowa.

Trzy postacie niosą niemal cały wizualny ciężar tego tematu. Żadna z nich nie nazywała się gotycką, wszystkie trzy zostały tak określone później. Kto chce zrozumieć, dlaczego look wygląda tak, jak wygląda, nie ominie tych trzech.

Dochodzi czwarte źródło, które nie jest osobą: kino grozy końca lat pięćdziesiątych. Brytyjskie produkcje Hammer wniosły do gatunku kolor, krew i wiktoriańską scenografię od 1957 roku. Aksamit, świece, wysokie kołnierze, ciężkie zasłony. Ten język obrazów został później całkowicie przejęty przez scenę Goth i jest powodem, dla którego wielu uważa look za starszy, niż jest.

Gothabilly to nazwa części wspólnej i pochodzi z muzyki. Zespoły, które od połowy lat siedemdziesiątych mieszały Rockabilly z motywami filmów grozy, potrzebowały etykiety, a z niej stał się później także opis ubioru. Forma zostaje z lat pięćdziesiątych, powierzchnia robi się mroczna.

W praktyce znaczy to: sukienka swing w czerni zamiast we wzór wiśni, bandana zamiast wianka z kwiatów, czaszka zamiast kotwicy, creepersy albo ciężkie boots zamiast baletek. Talia zostaje, halka zostaje, dobry humor znika. Właśnie to przesunięcie stanowi urok — rozpoznajesz wzór od razu i jednocześnie czujesz, że coś się nie zgadza.

Skok od sylwetki lat pięćdziesiątych do dzisiejszej wersji ulicznej jest krótszy, niż wygląda. Obie pracują wyraźną linią talii i ciężkim butem, obie stawiają na kontrast zamiast wzoru. Kto bierze look retro zbyt dosłownie, ląduje w sklepie z odzieżą używaną. Kto zabiera tylko zasady, może przełożyć je na garderobę, którą zakłada się w poniedziałek.

Głowa niesie w tym looku nieproporcjonalnie dużo. Kreska cat-eye, wyraźne brwi, matowa ciemna szminka, do tego fryzura o wyraźnej formie: prosta grzywka, victory rolls, upięte boki albo gładki opad do talii. Nie przypadkiem referencje z lat pięćdziesiątych mają bardzo określone twarze. Ubranie było geometryczne, twarz też.

Dotyczy to również mężczyzn, tylko innymi środkami: pomada i wyraźna krawędź zamiast kreski, jeden srebrny pierścień zamiast pięciu. Zasada zostaje ta sama. Look z lat pięćdziesiątych żyje precyzją, nie ilością.

Na tym część o latach pięćdziesiątych się kończy. Następna sekcja idzie głębiej, bo najczęstsze pytanie uzupełniające brzmi, z jakiej epoki to wszystko właściwie pochodzi.

Odpowiedź zależy od tego, co masz na myśli, mówiąc to słowo. Jako subkultura Gothic Fashion powstała w Anglii w 1979 roku, z post-punku. Jako słownik wizualny jest znacznie starsza i korzysta z co najmniej czterech epok: średniowiecza, wiktoriańskiego dziewiętnastego wieku, okresu kina niemego i lat dwudziestych oraz właśnie lat pięćdziesiątych.

To nie słabość, lecz zasada budowy. Goth od początku był estetyką cytatu. Brał to, co dostępne: strój żałobny z muzeum, filmy o wampirach z nocnego pasma, koronkę z pchlego targu, sylwetki ze starych katalogów. Dlatego ten sam look może wyglądać jednocześnie jak 1890, 1954 i 1984 bez żadnej sprzeczności.

Dla wyszukiwania 1950s Gothic Fashion to ważne, bo wiele obrazów pojawiających się pod tym hasłem wcale nie pochodzi z lat pięćdziesiątych. Koronkowy kołnierz jest wiktoriański, welon może pochodzić z dowolnego wieku, gorset jest starszy niż fotografia. Lata pięćdziesiąte wnoszą przede wszystkim jedno: talię jako zasadę konstrukcji.

Gdy królowa Wiktoria straciła męża w 1861 roku, do końca życia nosiła czerń. To, co zaczęło się jako osobista decyzja, stało się regułą społeczną: stopniowane okresy żałoby, przepisane tkaniny, osobny handel strojem żałobnym. Matowy czarny jedwab, krepa bez połysku, gagat jako jedyna dozwolona biżuteria, czarne rękawiczki, welon.

Te reguły są właściwym źródłem czarnej szafy, którą Goth przejął później. Nie jako żałoba, lecz jako forma. Wysokie zapięte kołnierze, długie rękawy, listwy guzikowe, koronka przy szyi i nadgarstku — wszystko to elementy, które dziś oczywiście należą do słownika i których nikt już nie kojarzy ze śmiercią.

Kto chce uczynić wiktoriański udział widocznym w looku lat pięćdziesiątych, potrzebuje niewiele: wysokiego kołnierza, koronkowego mankietu, jednej ciężkiej ozdoby z matowego metalu. Trzy detale wystarczą, by nowoczesny krój nagle wyglądał jak historia.

Pojęcie pochodzi z architektury i pierwotnie było obelgą. Uczeni renesansu nazywali budowle wysokiego i późnego średniowiecza gotyckimi, bo uważali je za barbarzyńskie, od nazwy Gotów. Łuk ostry, sklepienie żebrowe, przypora, wysokie okna: to, co dziś uchodzi za uosobienie europejskiej wzniosłości, dla współczesnych było złym gustem.

Z architektury powstał w osiemnastym wieku gatunek literacki, powieść grozy. Z powieści grozy powstało w dwudziestym wieku kino grozy. A z kina grozy powstała w 1979 roku scena muzyczna z pasującym kodem ubioru. Słowo ma więc za sobą trzy skoki znaczenia, zanim w ogóle przylgnęło do ubrania.

Przełożone na praktykę, średniowieczne w dzisiejszym looku znaczy: aksamit, gruby splot, szerokie rękawy, kaptur, ogniwa łańcucha. Nic z tego nie jest historycznie poprawne i nie musi być. Chodzi o język materiału, nie o rekonstrukcję.

Między wiktoriańską czernią a latami pięćdziesiątymi leżą dwie dekady często pomijane w słowniku Goth. Lata dwudzieste przyniosły prosty krój, głęboki dekolt na plecach, sukienkę z frędzlami, a przede wszystkim estetykę kina niemego: twarde cienie, białe twarze, ciemne oczy. Kto dziś robi zdjęcie w mocnym kontraście, pracuje tym językiem obrazów, świadomie czy nie.

Lata osiemsetne z kolei dostarczają tego, co dziś nazywa się romantycznym Gothic: peleryna, płaszcz do jazdy konnej, stójka, botki z listwą guzikową. Ta linia jest bardziej elegancka i mniej podkreślająca ciało niż lata pięćdziesiąte i dlatego dobrze działa dla osób, którym talia osy przyciąga za dużo uwagi.

Na tym mapa historyczna jest kompletna. To, co teraz następuje, to praktyczne wdrożenie: jak z tych warstw zbudować strój, który faktycznie zakładasz, zamiast tylko zapisywać go na moodboardzie.

Błąd, który popełnia niemal każdy: kupują sukienkę i mają nadzieję, że wystarczy. Nie wystarcza. Look powstaje ze stosunku czterech warstw do siebie, a każda z nich ma dokładnie jedno zadanie. Gdy jednej warstwy brakuje, wynik wygląda jak przebranie, bo oko odczuwa brak równowagi.

• Forma — element z wyraźną linią talii. Sukienka, wysoko osadzone spodnie albo spódnica. Bez tej linii odniesienie do lat pięćdziesiątych znika całkowicie.
• Masa — ciężka przeciwwaga: boots, bomberka, płaszcz albo skórzana kurtka. Wyciąga look z vintage’owego kostiumu.
• Faktura — dokładnie jeden materiał z charakterem: aksamit, koronka, skóra albo siatka. Dwa to już za dużo.
• Detal — jeden dodatek, który stawia odniesienie. Pasek, łańcuch, rękawiczka, opaska. Najtańsza i najskuteczniejsza część stroju.

Te cztery warstwy działają niezależnie od płci i sylwetki. U mężczyzn rolę linii talii przejmują wysoko osadzone spodnie, przy sylwetkach plus size przejmuje ją szeroki pasek na prostej sylwetce. Zasada zostaje: jedna wyraźna linia, jedna ciężka przeciwwaga, jedna faktura, jeden detal.

Co od razu rzuca się w oczy na wideo: sylwetka czyta się już z dziesięciu metrów. To był właśnie sens mody lat pięćdziesiątych. Była zbudowana do spojrzenia przez ulicę, nie do zbliżenia.

Lata pięćdziesiąte pracowały sztywnymi, formującymi tkaninami: tafta, popelina bawełniana, faille, krepa wełniana. Te materiały trzymają formę same z siebie, dlatego stare zdjęcia wyglądają tak rzeźbiarsko. Nowoczesne dzianiny tego nie potrafią, opadają. Kto chce sylwetkę, potrzebuje albo sztywnego materiału, albo skonstruowanego kroju.

Przy mrocznych fakturach obowiązuje prosta hierarchia. Mat przed połyskiem, faktura przed nadrukiem, głębia przed jaskrawością. Aksamit i wełna pochłaniają światło i przez to wyglądają na cięższe, niż są. Lakier i satyna odbijają światło i dlatego potrzebują wokół dużo spokoju. Koronka działa tylko jako powierzchnia akcentu, nigdy jako cała powierzchnia.

Dodatki nie są w tym looku dodatkiem, lecz główną pracą. Pasek stawia talię, łańcuch stawia metal, rękawiczka stawia epokę. Trzy małe części zmieniają strój mocniej niż nowa góra, a razem kosztują mniej.

Niemal wszystkie nieudane próby zawodzą na tych samych pięciu punktach. Żaden nie ma związku z pieniędzmi, wszystkie z dawkowaniem. Kto je zna, oszczędza sobie fazy, w której kupuje rzeczy i potem nigdy ich nie zakłada.

Wspólny mianownik to powściągliwość. Look sam w sobie jest już wystarczająco głośny — nie potrzebuje wzmacniacza, lecz kogoś, kto go opanuje.

Nie zaczynaj od najbardziej rzucającej się w oczy części, lecz od tego, co nosisz najczęściej. Czarna góra z czystym kołnierzem i spodnie albo spódnica z wysoką talią niosą więcej looków niż jakakolwiek statement dress. Na tym da się wszystko inne budować krok po kroku, bez tego, by błędna decyzja wyszła drogo.

Potem przychodzi w tej kolejności: ciężki but, kurtka ze strukturą, pasek, ozdoba. Pięć do sześciu części daje już kilka pełnych strojów, bo mogą się wzajemnie zastępować. Dopiero gdy ta baza stoi, opłacają się rzucające się w oczy części, które pasują tylko do jednej kombinacji.

Pięć pytań wraca przy tym temacie raz po raz, a większość z nich dotyczy noszenia na co dzień, nie historii. Tu są krótkie odpowiedzi.

Zostaje prosty wniosek: look, którego szukasz, nigdy nie istniał w jednej dekadzie. Jest złożony, i to nie wada, lecz powód, dla którego wciąż da się go zbudować na nowo.

Lata pięćdziesiąte dają ci linię, dziewiętnasty wiek materiały, średniowiecze słowo, a lata osiemdziesiąte postawę. To ty decydujesz, w jakiej kolejności to składasz.