1950s Gothic Fashion: Από πού προέρχεται πραγματικά το look

Μια ασπρόμαυρη φωτογραφία από το 1954: μια γυναίκα με στενό μαύρο φόρεμα και σφιγμένη μέση, φρύδια σαν δύο ξυραφάκια, μια πίπα τσιγάρου ανάμεσα στα δάχτυλα. Παρουσιάζει ταινίες τρόμου τη νύχτα σε ένα κανάλι του Λος Άντζελες και γελάει τόσο ξερά που σχεδόν πονάει. Είκοσι πέντε χρόνια πριν κάποιος κολλήσει τη λέξη Goth σε έναν δίσκο, αυτή η εικόνα παίζει ήδη στην τηλεόραση. Όποιος ψάχνει σήμερα σκοτεινή μόδα των πενήντα, ψάχνει συνήθως ακριβώς εκείνη.

Το 1950s Gothic Fashion δεν είναι ιστορικό στιλ, αλλά ένα σύγχρονο υβρίδιο. Η σιλουέτα προέρχεται από τα πενήντα: μέση σφήκας, φούστα-μολύβι, μεσοφόρι, cat-eye eyeliner. Η παλέτα χρωμάτων, η στάση και το όνομα προέρχονται από την υποκουλτούρα Goth από το 1979. Τα πενήντα έδωσαν τη φόρμα, το Goth έδωσε τον κώδικα. Όποιος συνδυάσει και τα δύο, παίρνει το look που τρέχει σήμερα κάτω από αυτόν τον όρο αναζήτησης.

Τι συνθέτει συνολικά το Gothic, ποιοι αρχέτυποι υπάρχουν και από τι αναγνωρίζεται ένα γνήσιο look, βρίσκεται στον Gothic Fashion Guide μας. Εδώ πρόκειται για ένα στενότερο ερώτημα: τι συνέβαλαν συγκεκριμένα τα πενήντα σε αυτό το λεξιλόγιο, ποιες εποχές κρύβονται από κάτω και πώς φοράς το look χωρίς να μοιάζει με κοστούμι ταινίας.

Το υπόλοιπο αυτού του κειμένου τρέχει χρονολογικά προς τα πίσω και μετά πάλι προς τα εμπρός: πρώτα η ειλικρινής απάντηση στο ερώτημα αν υπήρχε καν Goth στα πενήντα, μετά οι εικόνες και οι σιλουέτες, έπειτα τα βαθύτερα στρώματα από τον δέκατο ένατο αιώνα πίσω στον Μεσαίωνα, και στο τέλος το πρακτικό ερώτημα, πώς τα φοράς όλα αυτά σήμερα.

Όχι. Ούτε ως σκηνή, ούτε ως μουσικό είδος, ούτε ως αυτοπροσδιορισμός. Όποιος φορούσε μαύρο στα πενήντα, ήταν σε πένθος, σε μοναστήρι, σε τζαζ κλαμπ ή με υπαρξιστική διάθεση. Η λέξη Goth έγινε μόλις μετά το punk ετικέτα για μια μουσική που ήταν πιο σκοτεινή, πιο αργή και πιο θεατρική από ό,τι ήρθε πριν.

Παρ' όλα αυτά, το ερώτημα δεν είναι χαζό. Τα πενήντα παρήγαγαν εικόνες που αργότερα υιοθετήθηκαν ένα προς ένα στο λεξιλόγιο του Goth: η βαμπίρ στην τηλεόραση, η pin-up με τη μαύρη φράντζα, το τέρας στην ταινία της Hammer. Αυτές οι εικόνες ήταν τότε ψυχαγωγία, όχι ταυτότητα. Έγιναν αναφορές μόλις δύο δεκαετίες αργότερα, όταν κάποιος τις χρειάστηκε.

Αυτές οι τρεις χρονολογίες εξηγούν όλη την παρεξήγηση. Ανάμεσα στην πρώτη και τη δεύτερη ημερομηνία μεσολαβούν είκοσι πέντε χρόνια, στα οποία η εικόνα υπήρχε ήδη, αλλά ακόμα καμία σκηνή γι' αυτήν. Όποιος λέει σήμερα 1950s Gothic Fashion, εννοεί την πρώτη ημερομηνία και φοράει τα ρούχα με τη γνώση της τρίτης.

Στην πράξη ο όρος σημαίνει τρία διαφορετικά πράγματα, ανάλογα με το ποιος τον χρησιμοποιεί. Πρώτον: κοπές των πενήντα στο μαύρο, δηλαδή swing φόρεμα, φούστα-μολύβι, halterneck, αλλά χωρίς φλοράλ τύπωμα και χωρίς παστέλ. Δεύτερον: Gothabilly, το μείγμα από φόρμες Rockabilly και εικονογραφία τρόμου. Τρίτον: η αισθητική των εικόνων της Vampira και της Morticia, συχνά με αισθητά περισσότερο δράμα από όσο είχαν ποτέ τα πενήντα.

Και οι τρεις αναγνώσεις μοιράζονται έναν κανόνα: η φόρμα είναι ιστορική, το χρώμα όχι. Ένα φόρεμα των πενήντα δεν γίνεται γοτθικό μόνο και μόνο επειδή το χρώμα είναι μαύρο. Γοτθικό γίνεται από αυτό που συνδυάζεις μαζί του — βαριά παπούτσια αντί για kitten heels, ασήμι αντί για μαργαριτάρια, ένα πρόσωπο που δεν χαμογελάει φιλικά.

Αξίζει να κρατάς αυτόν τον διαχωρισμό καθαρό. Αλλιώς καταλήγεις σε ένα look που μεν αποτελείται από όλα τα σωστά επιμέρους κομμάτια, αλλά μοιάζει με θεματική βραδιά. Τα πενήντα είναι μια αποθήκη φορμών, όχι σενάριο.

Η μόδα των πενήντα ήταν μετά τον πόλεμο προγραμματισμένη για επιστροφή: στενή μέση, τονισμένος γοφός, πολύ ύφασμα. Η γραμμή του Dior από το 1947 έδωσε τον τόνο για μια ολόκληρη δεκαετία, και από εκεί προέκυψαν οι σιλουέτες που εμφανίζονται σήμερα ξανά σε κάθε σκοτεινό retro look. Το θέμα δεν είναι η νοσταλγία, αλλά η κατασκευή: αυτές οι κοπές διαμορφώνουν το σώμα πιο ξεκάθαρα από σχεδόν οτιδήποτε ήρθε μετά.

• Μέση σφήκας — ο πυρήνας της δεκαετίας. Ζώνη, κορσές ή ένα φόρεμα με ενσωματωμένη ραφή μέσης.
• Swing και circle φόρεμα — φαρδιά φούστα πάνω από μεσοφόρι. Στο σκοτεινό look χωρίς μοτίβο, αντ' αυτού με υφή στο ύφασμα.
• Φόρεμα-μολύβι και wiggle — η στενή αντίθετη γραμμή. Μέχρι το γόνατο, ψηλή λαιμόκοψη μπροστά, συχνά με σκίσιμο πίσω.
• Halterneck και sweetheart — σχήματα ντεκολτέ που δείχνουν τους ώμους χωρίς να αποκαλύπτουν τα υπόλοιπα.
• Κάλτσες με ραφή και γάντια — τα δύο αξεσουάρ που σπρώχνουν αμέσως ένα look πίσω στη δεκαετία.

Για τους άντρες η ίδια δεκαετία έδειχνε διαφορετική: ψηλόμεσο παντελόνι με πιέτες, κοντό blouson, camp γιακάς, στενή γραβάτα. Αυτή η γραμμή είναι υποτιμημένη στο σκοτεινό retro look, γιατί λειτουργεί χωρίς εφέ κοστουμιού. Ένα μαύρο πουκάμισο με ανοιχτό γιακά και ένα παντελόνι που κάθεται στη μέση δίνουν περισσότερα πενήντα από κάθε τυπωμένο bowling πουκάμισο.

Τρεις μορφές σηκώνουν σχεδόν όλο το οπτικό βάρος αυτού του θέματος. Καμία τους δεν αυτοαποκαλούνταν γοτθική, και οι τρεις χαρακτηρίστηκαν έτσι αργότερα. Όποιος θέλει να καταλάβει γιατί το look δείχνει έτσι όπως δείχνει, δεν προσπερνά αυτές τις τρεις.

Σε αυτό προστίθεται μια τέταρτη πηγή που δεν είναι πρόσωπο: ο κινηματογράφος τρόμου των τελών του πενήντα. Οι βρετανικές παραγωγές της Hammer έφεραν από το 1957 χρώμα, αίμα και βικτωριανή σκηνογραφία στο είδος. Βελούδο, κεριά, ψηλοί γιακάδες, βαριές κουρτίνες. Αυτή η εικονογραφία υιοθετήθηκε αργότερα πλήρως από τη σκηνή Goth και είναι ο λόγος που πολλοί θεωρούν το look παλαιότερο από ό,τι είναι.

Το Gothabilly είναι το όνομα για την τομή, και προέρχεται από τη μουσική. Συγκροτήματα που από τα μέσα της δεκαετίας του εβδομήντα ανακάτευαν Rockabilly με μοτίβα ταινιών τρόμου χρειάζονταν μια ετικέτα, και από αυτήν προέκυψε αργότερα και μια περιγραφή ένδυσης. Η φόρμα παραμένει των πενήντα, η επιφάνεια γίνεται σκοτεινή.

Πρακτικά αυτό σημαίνει: swing φόρεμα στο μαύρο αντί για μοτίβο κερασιού, μπαντάνα αντί για στεφάνι λουλουδιών, νεκροκεφαλή αντί για άγκυρα, creepers ή βαριές μπότες αντί για μπαλαρίνες. Η μέση μένει, το μεσοφόρι μένει, η καλή διάθεση εξαφανίζεται. Ακριβώς αυτή η μετατόπιση δημιουργεί τη γοητεία — αναγνωρίζεις αμέσως το πρότυπο και ταυτόχρονα νιώθεις ότι κάτι δεν ταιριάζει.

Το άλμα από τη σιλουέτα των πενήντα στη σημερινή εκδοχή του δρόμου είναι πιο σύντομο από όσο φαίνεται. Και οι δύο δουλεύουν με καθαρή γραμμή μέσης και βαρύ παπούτσι, και οι δύο ποντάρουν στην αντίθεση αντί για μοτίβο. Όποιος παίρνει το retro look πολύ κυριολεκτικά, καταλήγει στο κατάστημα vintage. Όποιος κρατά μόνο τις αρχές, μπορεί να τις μεταφράσει σε μια γκαρνταρόμπα που φοριέται τη Δευτέρα.

Το κεφάλι σηκώνει σε αυτό το look δυσανάλογα πολλά. Cat-eye eyeliner, έντονα φρύδια, ματ σκούρο κραγιόν, μαζί ένα χτένισμα με καθαρή φόρμα: ίσια φράντζα, victory rolls, ανασηκωμένα πλαϊνά ή μια ίσια πτώση μέχρι τη μέση. Δεν είναι τυχαίο ότι οι αναφορές των πενήντα έχουν όλες πολύ καθορισμένα πρόσωπα. Τα ρούχα ήταν γεωμετρικά, το πρόσωπο επίσης.

Το ίδιο ισχύει και για τους άντρες, μόνο με άλλα μέσα: πομάδα και καθαρή γραμμή αντί για eyeliner, ένα μόνο ασημένιο δαχτυλίδι αντί για πέντε. Η αρχή παραμένει η ίδια. Ένα look από τα πενήντα ζει από την ακρίβεια, όχι από την ποσότητα.

Με αυτό ολοκληρώνεται το κομμάτι των πενήντα. Η επόμενη ενότητα πάει βαθύτερα, γιατί το πιο συχνό επόμενο ερώτημα είναι από ποια εποχή προέρχεται τελικά όλο αυτό.

Η απάντηση εξαρτάται από το τι εννοείς με τη λέξη. Ως υποκουλτούρα, το Gothic Fashion γεννήθηκε το 1979 στην Αγγλία, μέσα από το post-punk. Ως οπτικό λεξιλόγιο είναι αισθητά παλαιότερο και αντλεί από τουλάχιστον τέσσερις εποχές: τον Μεσαίωνα, τον βικτωριανό δέκατο ένατο αιώνα, την εποχή του βωβού κινηματογράφου και του είκοσι, και ακριβώς τα πενήντα.

Αυτό δεν είναι αδυναμία, αλλά η αρχή της κατασκευής. Το Goth ήταν από την αρχή μια αισθητική παράθεσης. Έπαιρνε ό,τι ήταν διαθέσιμο: πένθιμα ρούχα από το μουσείο, ταινίες βρικολάκων από το νυχτερινό πρόγραμμα, δαντέλα από το παζάρι, σιλουέτες από παλιούς καταλόγους. Γι' αυτό το ίδιο look μπορεί να μοιάζει ταυτόχρονα με 1890, 1954 και 1984, χωρίς να αντιφάσκει κάτι.

Για την αναζήτηση 1950s Gothic Fashion αυτό είναι σημαντικό, γιατί πολλές εικόνες που εμφανίζονται κάτω από αυτή τη λέξη-κλειδί δεν προέρχονται καθόλου από τα πενήντα. Ένας δαντελένιος γιακάς είναι βικτωριανός, ένα βέλο μπορεί να προέρχεται από κάθε αιώνα, ένας κορσές είναι παλαιότερος από τη φωτογραφία. Τα πενήντα συνεισφέρουν κυρίως ένα πράγμα: τη μέση ως αρχή κατασκευής.

Όταν η βασίλισσα Βικτωρία έχασε το 1861 τον σύζυγό της, φόρεσε μαύρα για το υπόλοιπο της ζωής της. Αυτό που ξεκίνησε ως προσωπική απόφαση, έγινε κοινωνικός κανόνας: διαβαθμισμένες περίοδοι πένθους, προδιαγεγραμμένα υφάσματα, ένα ξεχωριστό εμπόριο για πένθιμα ρούχα. Ματ μαύρο μετάξι, κρεπ χωρίς λάμψη, γαγάτης ως το μόνο επιτρεπτό κόσμημα, μαύρα γάντια, βέλο.

Αυτοί οι κανόνες είναι η πραγματική προέλευση της μαύρης ντουλάπας που υιοθέτησε αργότερα το Goth. Όχι ως πένθος, αλλά ως φόρμα. Ψηλά κλειστοί γιακάδες, μακριά μανίκια, θηλυκωτά ανοίγματα, δαντέλα στον λαιμό και τον καρπό — όλα στοιχεία που σήμερα ανήκουν αυτονόητα στο λεξιλόγιο και που κανείς δεν συνδέει πια με έναν θάνατο.

Όποιος θέλει να κάνει ορατό το βικτωριανό μερίδιο στο look των πενήντα, χρειάζεται λίγα: έναν ψηλό γιακά, μια δαντελένια μανσέτα, ένα μόνο βαρύ κόσμημα σε ματ μέταλλο. Τρεις λεπτομέρειες αρκούν για να δείχνει ξαφνικά μια σύγχρονη κοπή ιστορική.

Ο όρος προέρχεται από την αρχιτεκτονική και ήταν αρχικά προσβολή. Λόγιοι της Αναγέννησης αποκαλούσαν γοτθικά τα κτίρια του ύστερου Μεσαίωνα, γιατί τα θεωρούσαν βαρβαρικά, ονομασμένα από τους Γότθους. Οξυκόρυφο τόξο, νευρώσεις, αντηρίδα, ψηλά παράθυρα: αυτό που σήμερα θεωρείται η επιτομή της ευρωπαϊκής μεγαλοπρέπειας, ήταν για τους συγχρόνους κακό γούστο.

Από την αρχιτεκτονική έγινε τον δέκατο όγδοο αιώνα ένα λογοτεχνικό είδος, το μυθιστόρημα τρόμου. Από το μυθιστόρημα τρόμου έγινε τον εικοστό αιώνα ο κινηματογράφος τρόμου. Και από τον κινηματογράφο τρόμου έγινε το 1979 μια μουσική σκηνή με αντίστοιχο ενδυματολογικό κώδικα. Η λέξη έχει λοιπόν πίσω της τρία άλματα νοήματος, προτού κολλήσει ποτέ σε ένα ρούχο.

Πρακτικά μεταφρασμένο, μεσαιωνικό στο σημερινό look σημαίνει: βελούδο, χοντρή ύφανση, φαρδιά μανίκια, κουκούλα, κρίκους αλυσίδας. Τίποτα από αυτά δεν είναι ιστορικά σωστό, και ούτε χρειάζεται να είναι. Πρόκειται για μια γλώσσα υλικών, όχι για reenactment.

Ανάμεσα στο βικτωριανό μαύρο και τα πενήντα βρίσκονται δύο δεκαετίες που συχνά παραβλέπονται στο λεξιλόγιο του Goth. Το είκοσι έφερε την ίσια κοπή, το βαθύ άνοιγμα στην πλάτη, το φόρεμα με τα κρόσσια και κυρίως την αισθητική του βωβού κινηματογράφου: σκληρές σκιές, λευκά πρόσωπα, σκούρα μάτια. Όποιος τραβάει σήμερα μια φωτογραφία σε έντονη αντίθεση, δουλεύει με αυτή την εικονογραφία, συνειδητά ή όχι.

Ο δέκατος ένατος αιώνας πάλι δίνει αυτό που σήμερα ονομάζεται ρομαντικό Gothic: κάπα, καπότο ιππασίας, όρθιος γιακάς, μποτάκια με θηλυκωτό άνοιγμα. Αυτή η γραμμή είναι πιο κομψή και τονίζει λιγότερο το σώμα από τα πενήντα και λειτουργεί γι' αυτό καλά για ανθρώπους στους οποίους η μέση σφήκας παράγει πάρα πολλή προσοχή.

Με αυτό ο ιστορικός χάρτης είναι πλήρης. Αυτό που ακολουθεί τώρα είναι η πρακτική εφαρμογή: πώς χτίζεις από αυτά τα στρώματα ένα outfit που πραγματικά φοράς, αντί να το αποθηκεύεις μόνο σε ένα moodboard.

Το λάθος που κάνουν σχεδόν όλοι: αγοράζουν ένα φόρεμα και ελπίζουν ότι αρκεί. Δεν αρκεί. Το look προκύπτει από τη σχέση τεσσάρων στρωμάτων μεταξύ τους, και το καθένα έχει ακριβώς μία δουλειά. Όταν λείπει ένα στρώμα, το αποτέλεσμα δείχνει μεταμφίεση, γιατί το μάτι στερείται την ισορροπία.

• Η φόρμα — ένα κομμάτι με καθαρή γραμμή μέσης. Φόρεμα, ψηλόμεσο παντελόνι ή φούστα. Χωρίς αυτή τη γραμμή λείπει εντελώς η αναφορά στα πενήντα.
• Η μάζα — ένα βαρύ αντίβαρο: μπότες, bomber, παλτό ή δερμάτινο. Βγάζει το look από το vintage κοστούμι.
• Η υφή — ακριβώς ένα υλικό με χαρακτήρα: βελούδο, δαντέλα, δέρμα ή δίχτυ. Δύο είναι ήδη πάρα πολλά.
• Η λεπτομέρεια — ένα αξεσουάρ που βάζει την αναφορά. Ζώνη, αλυσίδα, γάντι, κορδέλα. Το φθηνότερο και πιο αποτελεσματικό κομμάτι του outfit.

Αυτά τα τέσσερα στρώματα λειτουργούν ανεξάρτητα από φύλο και σχήμα σώματος. Στους άντρες αναλαμβάνει τον ρόλο της γραμμής μέσης το ψηλόμεσο παντελόνι, στα plus size σώματα τον αναλαμβάνει μια φαρδιά ζώνη πάνω από μια ίσια σιλουέτα. Η αρχή μένει: μία καθαρή γραμμή, ένα βαρύ αντίβαρο, μία υφή, μία λεπτομέρεια.

Αυτό που τραβάει αμέσως το μάτι στο βίντεο: η σιλουέτα διαβάζεται ήδη από δέκα μέτρα απόσταση. Ακριβώς αυτό ήταν και το θέμα της μόδας των πενήντα. Ήταν φτιαγμένη για το βλέμμα απέναντι από τον δρόμο, όχι για το κοντινό πλάνο.

Τα πενήντα δούλευαν με άκαμπτα, φόρμα δίνοντα υφάσματα: ταφτάς, βαμβακερή ποπλίνα, faille, μάλλινο κρεπ. Αυτά τα υλικά κρατούν φόρμα μόνα τους, γι' αυτό οι παλιές φωτογραφίες δείχνουν τόσο γλυπτικές. Τα σύγχρονα ζέρσεϊ δεν το μπορούν αυτό, πέφτουν. Όποιος θέλει τη σιλουέτα, χρειάζεται είτε σταθερό υλικό είτε μια κατασκευασμένη κοπή.

Για τις σκοτεινές υφές ισχύει μια απλή ιεράρχηση. Ματ πριν από γυαλιστερό, υφή πριν από τύπωμα, βαθύ πριν από έντονο. Το βελούδο και το μαλλί καταπίνουν το φως και φαίνονται έτσι βαρύτερα από όσο είναι. Το λουστρίνι και το σατέν αντανακλούν το φως και χρειάζονται γι' αυτό πολλή ηρεμία γύρω τους. Η δαντέλα λειτουργεί μόνο ως επιφάνεια-τόνος, ποτέ ως συνολική επιφάνεια.

Τα αξεσουάρ δεν είναι σε αυτό το look το συμπλήρωμα, αλλά η κύρια δουλειά. Μια ζώνη βάζει τη μέση, μια αλυσίδα βάζει το μέταλλο, ένα γάντι βάζει την εποχή. Τρία μικρά κομμάτια αλλάζουν ένα outfit πιο δυνατά από ένα καινούριο top, και κοστίζουν μαζί λιγότερο.

Σχεδόν όλες οι αποτυχημένες προσπάθειες σκοντάφτουν στα ίδια πέντε σημεία. Κανένα τους δεν έχει σχέση με χρήματα, όλα με τη δοσολογία. Όποιος τα ξέρει, γλιτώνει τη φάση όπου αγοράζεις πράγματα και μετά δεν τα φοράς ποτέ.

Ο κοινός παρονομαστής είναι η συγκράτηση. Το look είναι από μόνο του αρκετά δυνατό — δεν χρειάζεται ενισχυτή, αλλά κάποιον που το ελέγχει.

Μην ξεκινάς με το πιο εντυπωσιακό κομμάτι, αλλά με αυτό που φοράς πιο συχνά. Ένα μαύρο top με καθαρό γιακά και ένα παντελόνι ή μια φούστα με ψηλή μέση σηκώνουν περισσότερα looks από κάθε statement φόρεμα. Πάνω σε αυτό μπορούν όλα τα υπόλοιπα να χτιστούν σταδιακά, χωρίς μια λάθος απόφαση να βγει ακριβή.

Μετά έρχεται με αυτή τη σειρά: ένα βαρύ παπούτσι, ένα μπουφάν με υφή, μια ζώνη, ένα κόσμημα. Πέντε με έξι κομμάτια δίνουν ήδη αρκετά ολοκληρωμένα outfits, γιατί μπορούν να αντικαταστήσουν το ένα το άλλο. Μόνο όταν στέκεται αυτή η βάση, αξίζουν τα εντυπωσιακά κομμάτια που ταιριάζουν μόνο σε έναν μοναδικό συνδυασμό.

Πέντε ερωτήσεις εμφανίζονται ξανά και ξανά σε αυτό το θέμα, και οι περισσότερες έχουν να κάνουν με την καθημερινή φορεσιμότητα αντί για την ιστορία. Εδώ είναι οι σύντομες απαντήσεις.

Αυτό που μένει είναι μια απλή διαπίστωση: το look που ψάχνεις δεν υπήρξε ποτέ σε μία μόνο δεκαετία. Είναι σύνθετο, και αυτό δεν είναι ελάττωμα, αλλά ο λόγος που ακόμα μπορεί να χτιστεί ξανά.

Τα πενήντα σου δίνουν τη γραμμή, ο δέκατος ένατος αιώνας τα υλικά, ο Μεσαίωνας τη λέξη και τα ογδόντα τη στάση. Εσύ αποφασίζεις με ποια σειρά τα συνθέτεις.